بُشری = boshra

 تاریخ اسلام در روسیه بعد از فروپاشی شوروی را می توان به چندین مرحله تقسیم کرد:

مرحله اولشروع احیای مذهب است. در این مرحله شاهد رشد سریع تعداد مساجد، شکل گیری یک نظام آموزشی اسلامی و تاکید زیاد روی مذهب در میان مردم هستیم.

مرحله دومکه در اواسط دهه 1990 رخ داد توجه به اسلام سیاسی است. گروه های سیاسی مذهبی بزرگی مثل اتحاد مسلمانان روسیه، جنبش نور(23) و حزب رفخ(24) همانند سازمان های سیاسی منطقه ای بوجود آمدند. در همان زمان، در میان مسلمانان روسیه و در ابتدا در قفقاز شمالی، جنبش اسلامی شکل گرفت و جنگ چچن را برانگیخت. اسلام گراها شروع به فعالیت در داغستان، کاباردین- بالکاریا و اینگوش کردند. مرکز فعالیت های اسلامی در داغستان بود.

سومین مرحلهدر فاصله سال های 2000 تا 2002 رخ داد، وقتی که میزان شور اسلام سیاسی کاهش پیدا کرد و اسلام گراهای قفقاز شمالی در طول جنگ دوم چچن تلفات و خسارات زیادی را متحمل شدند. با این وجود، تقریباً از شروع سال 2003، فعالیت رادیکال های اسلامی تقویت شد و اسلام گراهای منطقه ولگا فعال تر شدند. بنابراین باید گفت که مرحله چهارم از این تاریخ شروع شد.(25)

اواسط سال هاي دهه 1980، روسيه صحنه تغييرات اصولي در زمينه روابط بين دولت و دين شد. روند دگرگون‌سازي و از بين رفتن نظام كمونيستي به مسلمانان امكان اداي آزادي فرايض ديني را داد. مسلمانان احساس كردند كه نظارت بر وضعيت معنوي آنها به پايان رسيده است. ترس مردم از اين كه در مسجد ديده شوند، ريخت و عده زيادي ديانت خود را آشکار كردند، و اين امر با مخالفت جامعه روبرو نشد. كساني كه قبلاً به صورت پنهاني مباني دين و قرآن را به كودكان و بزرگان ياد مي دادند، به فعاليت علني پرداختند. مسلماناني كه مي خواستند اسلام را عميق‌تر بشناسند، در اين گروه‌ها جمع مي‌شدند.(26)

افراد در سنين مختلف، از اقشار اجتماعي مختلف، با سطح متفاوت آموزش، محققان و تجار وارد مسجد شدند. دين منسوخ گذشته، به تنها وسيله‌ براي پيدا كردن پاسخ به سئوالات هميشگي معنوي انسان تبدیل شد. اگر قبلاً انديشه‌هاي كمونيستی به عنوان «شبه دين» و «غذاي معنوي كاذب» جلوه می کردند، با فروپاشي كمونيسم و بروز خلا معنوي، عده زيادي دوباره به دين روي آوردند.

بسيار مهم بود كه آنها در مسجد سخن نيك می شنیدند و ملاحظه می کردند كه مي توانند در مسجد راه برون رفت از بحران معنوي خود را پيدا كنند. ائمه مساجد تلاش كردند كه ايمان و ارزش‌هاي واقعي اسلامي را به مردم برسانند.

در نتيجه روند موفقيت‌آميز اعاده و ترميم و ساخت مساجد جديد در روسيه بيش از 6 هزار باب مسجد همراه با جمعيت‌هاي مذهبي مربوطه بوجود آمد و حضور روحانيون تحصيل كرده و متخصص در مقام اول اهمیت قرار گرفت. در بسياري از این مساجد به علت عدم حضور روحانی و امام مسجد برگزاری نماز جماعت توسط افرادی اجرا می شد که تحصیلات لازم مذهبی را نداشتند. به همین دلیل تربیت روحانیون مذهبی و ایجاد مراکز آموزشی دینی در دستور کار رهبران مذهبی قرار گرفت.(27)

به عنوان مثال، مي توان به كالج عالي روحاني اسلامي مسكو اشاره كرد كه در سال 1994 تأسيس شد. اين مؤسسه آموزشي توسط وزارت دادگستري فدراسيون روسيه به ثبت رسيد و از وزارت آموزش عمومي و حرفه‌اي مجوز فعاليت در زمينه «آموزش ديني» را دريافت كرد. مدت تحصيل در اين كالج که هم اکنون نیز دایر است 4 سال می باشد. فارغ‌التحصيلان مدرك استاندارد پايان تحصيل عالي مذهبي و يكي از تخصص‌هاي «امام خاطب»، «امام» يا «استاد مباني اسلام» را دريافت مي كنند.(28) در حال حاضر فارغ التحصيلان اين مؤسسه آموزشي در شهرهاي ياروسلاول، توير، كاستروما، ولوگدا، پنزا، نيژني نوگورود و شهرهاي ديگر فدراسيون روسيه فعاليت مي كنند.

از اواخر سال هاي 1980 در روسيه مدارس مذهبي جنب مساجد افتتاح شدند كه به همه علاقه‌مندان، مباني اسلام و فرايض فردی را مي‌آموزند. یکی از این مدارس از سال 1989 در مسجد جامع مسكو فعاليت مي كند. هم اکنون تعداد قابل توجهی مؤسسات آموزشي در منطقه شمال قفقاز و تاتارستان وجود دارند.

اما با این وجود هنوز فعاليت ميسيونري اسلامي توسعه چندانی نيافته است و رسانه هاي گروهي به واعظين اسلامي امكان ظهور در روزنامه‌ها يا تلويزيون را نمي دهند.

 ● الف: جمعيت شناسي مسلمين روسيه

 تعداد دقيق جمعيت مسلمان روسيه امروزي مشخص نيست. اين امر دو دليل عمده دارد:

1- ملاك مشخصي براي مسلمانی اعلام نشده است. براي مثال كساني كه رعايت مقررات خشك و خشن را ملاك مسلمان بودن مي دانند، تعداد مسلمانان روسيه را تنها 3 ميليون نفر ذکر می کنند.

2- برخی مسلمانان و روس ها تمايل دارند كه در مورد تعداد جمعيت مسلمان روسيه اغراق نمایند و آن را بيش از 30 ميليون نفر اعلام كنند كه اين آمار نیز واقعي نيست.

با اين وجود ميزان جمعيت مسلمانان در روسيه در حال افزايش است زيرا در ميان مسلمانان تولد بيشتري صورت مي گيرد ولي در ميان روس ها ميزان تولد كمتر و ميزان مرگ و مير بيشتر مي باشد. هر خانواده مسلمان 3 یا 4 بچه دارد ولی هر خانواده روسی غیر مسلمان یک بچه دارد. آمارها حاکی از این است که روسیه تقریبا 3/1 از جمعیتش را در نیمه اول قرن 21 از دست خواهد داد. اما آمار برخی از اقلیت ها بویژه مسلمانان این گونه نیست و آنها در حال افزایش هستند چون زاد و ولد در میان آنها وجود دارد.(29)

امروزه در تمام 89 ايالت روسيه، حتي در مناطق دور افتاده ای مثل شبه جزيره قامچاتکا(30) مسلمان حضور دارند. بيشترين تمركز اصلی مسلمان در جمهوري هاي تاتارستان، باشقيرستان، چچن، داغستان،اينگوش، چركسيا و... مي باشد.

همان طور که گفته شد، اسلام دومين دين در روسيه و دين اقليت هاي نژادي زيادي در اين كشور است. اغلب گروه هاي مسلمان از ولگاي ميانه(31) و منطقه قفقاز هستند. بر اساس آمارهاي مختلف، مسلمانان روسيه بين 15 تا 30 درصد جمعيت كل اين كشور را تشكيل مي دهند(32). شيوه ديگر محاسبه تعداد پيروان اسلام در روسيه از طریق شناخت گروه های قومي ويژه بنا شده است. جدول زیر که بر اساس سرشماری سال 2002 تهیه شده است آماری تقریبی از تعداد مسلمانان روسیه را در سال 2002 بر این مبنا به دست می دهد.(33)

هنوز جامعه منسجمی از مسلمان در روسیه که دارای یک مذهب مشترک باشند شکل نگرفته است. جامعه اسلامی این کشور دو گروه بزرگ را شامل می شود:

گروه اول در منطقه ولگا –اورال – غرب سیبری و مسکو، جایی که باشقیرها و تاتارها هستند زندگی می کنند و گروه دوم نیز ساکن قفقاز شمالی هستند. تاتارها بیشترین جمعیت مسلمان روسیه را تشکیل می دهند که حدود 7 میلیون هستند. باشقیرستان حدود 5/1 میلیون نفر و قفقاز هم حدود 1 میلیون مسلمان دارد.

تازه ترین آمارها حاکی از این است که از سال 1989 به بعد جمعيت مسلمان روسيه 40 درصد افزايش يافته و به حدود 25 ميليون نفر در 2006 رسيده است.(34) اسلام اکنون به عنوان يكي از اديان رسمي روسيه شناخته شده است. بطوریکه سخنگوي شوراي مفتي هاي روسيه گفت: "صحيح نيست كه بگوييم روسيه يك كشور مسيحي است. آنهايي كه اين حرف را مي زنند يا تاريخ روسيه را نمي دانند و يا اين كه آن را ناديده مي گيرند... يكي از دلايلي كه با مسلمانان در روسيه خصومت دارند تصويري است كه تلويزيون روسيه از مسلمانان ارائه مي دهد. تلويزيون روسيه اغلب مواقع مسلمانان را به عنوان گناهكار يا راديكال هاي مذهبي كه عليه مسيحيان مي جنگند به تصوير مي كشد."(35)

گروه هاي سني مختلف بر حسب گرايششان به اسلام اين گونه طبقه‌بندي مي‌شوند: (36)

80ـ75 ساله‌ها (افرادي كه همراه با انقلاب كمونيستي به دنيا آمدند): اين گروه شامل كساني است كه ايمانشان را حفظ كرده‌اند، مانند كساني كه در چند سال اخير به اسلام گرويده‌اند.

75ـ55 ساله‌ها (پيشقدمان نخستين): نسبت زيادي از اين گروه به علت رشد در محیط آموزشی کمونیستی و ماتریالیستی هنوز گرایش هایی به کمونیسم دارند.

55ـ45 ساله‌ها (سنين قبل از بازنشستگي): اين گروه در دوران اقتدار شوروي به دنيا آمده‌اند، در زماني كه هنوز گرايش هاي مذهبي وجود داشت؛ اينان بيشتر به جهان مادي، زندگي روزمره و نوع زندگي اجتماعي اهميت مي دهند.

45ـ30 ساله‌ها (بالغ ها): اين گروه تربيت دوران شوروي را تجربه كرده‌اند و بسيار از مذهب بيگانه‌اند و آداب مذهبي را فقط در حد تشريفات در نظر مي‌گيرند.

30ـ22 ساله‌ها (در حال تثبيت): اين گروه يك گروه بي‌شكل است كه از مؤمنان فعال تا افراد كاملاً بي‌علاقه نسبت به مذهب تشكيل می شود.

22ـ10 ساله‌ها: (در حال رشد): اين گروه در دوره‌ي احياي فرهنگي ـ نژادي به دنيا آمده‌اند و اكثراً در حال آغاز نشان دادن علاقه‌ شديد به اسلام هستند.

اسلام در روسيه حالتی منطقه‌اي و محلي دارد. حتي در روستاهاي نزديك در كوهستان هاي داغستان كه نژاد يكسان دارند، مردم آئين‌هاي مذهبي متفاوتي را نشان مي‌دهند و نوع دينداري آنها متفاوت است.

براي مثال ساكنان روستاهاي گوبدن، كوباچي و مادنليس را طيفي از افراد معتقد به عرفان خردگرای ضد خدا تا افراد متعصب بر روي ارزش هاي اسلامي را تشكيل مي‌دهند.(37)

پیش بینی می شود تا سال 2020 از هر 5 روسي يك نفر مسلمان خواهد بود.(38) همچنین پيش بيني مي شود تا سال 2050 به خاطر مهاجرت مسلمانان از قفقاز و آسياي مركزي نيمي از جمعيت روسيه را مسلمانان تشكيل خواهند داد.

● ب: شرایط سیاسی، اجتماعی و اقتصادی مسلمانان روسیه

 استقلال جمهوري هاى اتحاد جماهير شوروى سابق موجب تغييرات چشمگيرى در ساختار اداره‏هاى دينى مسلمانان گرديد. تعداد اداره‏هاى دينى مستقل افزايش يافت. در اول ژانويه سال ‏1996 در روسيه، تعداد43 اداره دينى مسلمانان و 2349 مسجد وجود داشت.(39) همزمان با گسترش اداره‏هاى دينى، احساس نگرانى از پراكندگى و تفرق اين مراكز در رهبران اسلامى به وجود آمد. به همين خاطر، پيشنهاد نمودند تا شوراى مفتي ها و مقام ديگرى جهت هماهنگى فعاليت اين اداره‏هاى دينى تاسيس گردد. در گردهمايى مسؤولان اداره‏هاى دينى منطقه مركزى اروپايى، تاتارستان، پوولژه، سيبرى و همچنين نمايندگان اتحاديه‏هاى مسلمانان بخشى از استان هاى مركزى فدراسيون روسيه - كه در ماه مارس سال ‏1996 برگزار شد - نظر تمامى روحانيون و مسؤولان به سوى تفاهم و وحدت نظر در مورد مهمترين مسائل و مشكلات جامعه مسلمانان معطوف گشت. در اين همايش بر ضرورت جهت‏دهى و ايجاد روابط ميان رهبران و اداره‏هاى دينى مناطق مختلف فدراسيون روسيه تاكيد و مقرر شد اصول تساوى حقوق، احترام متقابل و به رسميت ‏شناختن استقلال تمام اداره‏هاى دينى تازه تاسيس، در اين گونه روابط رعايت گردد. در اين گردهمايى شوراى مفتيان روسيه به عنوان مقام عالى اجرايى روحانيون مسلمان شناخته و برگزيده شد.

از جمله اختيارات اداره‏هاى دينى مسلمانان مى‏توان به مواردى همچون تربيت نيروى انسانى و تقسيم و اعزام آنان به ساير مناطق، ارتباط با سازمان هاى دينى خارج از كشور، برگزارى كنفرانس هاى مختلف بين المللى در زمينه معارف اسلامى و حمايت از برقرارى صلح و امنيت در جامعه مسلمانان و احداث مساجد و ابنيه اسلامى نام برد. آنان همچنين هر سال كاروان هايى را براى زيارت خانه خدا آماده و اعزام مى‏كنند.

امامان مساجد را اداره دينى انتخاب و تعيين مى‏كند. آنان علاوه بر اقامه نماز جماعت، اختياردار امور مسجد از قبيل دارايي ها، اثاثيه و مهر مسجد مى‏باشند. البته نائب امام و عهده‏دار امور مالى مسجد نيز به امام جماعت براى حل و فصل امور مسجد كمك مى‏كنند.

در هر مسجد، شورايى از معتمدين مسلمانان وجود دارد كه مسائلى همچون انتخاب افراد براى احراز پست هاى گوناگون، انتخاب بازرس، خريد وسايلى براى مسجد و... را انجام مى‏دهند.

معمولاً روحانيون، علوم دينى خود را يا از تحصيل در مدارس و مؤسسات دينى فرا گرفته‏اند و يا اين كه به طور انفرادى، مسائل دينى را از منابع مختلف مانند خانواده‏هايشان و يا نزديكان آشنا به مسائل دينى خود آموخته‏اند.

 الف: اقتصادي

مسلمانان به لحاظ اقتصادي موقعيت پايين تري نسبت به سایر ادیان دارند. بويژه در قفقاز شمالي این وضعيت بدتر است. براي مثال ميزان ثروت و دارايي در قفقاز شمالي 2 برابر پايين تر از سایر نقاط روسيه است و سطح در آمد تقريباً نصف ديگر مناطق روسيه مي باشد. بيكاري در اين منطقه خيلي زياد است. با اين وجود مسلمانان اغلب در طبقه كارگران قرار مي گيرند و اغلب آنها شغل كشاورزي دارند كه در اين شغل هم در وضعيت پايين نسبت به بقيه قرار دارند.(40) در ميان مسلمانان، تاتارها از لحاظ اقتصادي بهترين شرايط را دارند كه بخشي از آن به علت اين است كه جمهوري تاتارستان صنعتي شده و بخشي ديگر نیز به اين علت است كه تاتارها از هوش و ذكاوت تجاري خوبي برخوردار هستند.

ب: اجتماعي

از نظر اجتماعي، مسلمانان روسيه پيشرفت های زيادي داشته اند، بويژه با ايجاد تعداد زيادي نهادهاي فرهنگي، آموزشي، مذهبي و رسانه اي و همچنین موسسات خيريه این پیشرفت سرعت بیشتری یافته است. شواهد زيادي حاكي از آشتي رسمي مقامات روسيه با اسلام در دهه 1990 وجود دارد. شمار مسلماناني كه اجازه يافتند به سفر زيارتي مكه بروند آشكارا بعد از اين كه ممنوعيت عصر شوروي در 1990 خاتمه يافت، افزايش پیدا کرد.

مركز فرهنگي اسلامي روسيه كه شامل يك مدرسه مذهبي است در 1991 در مسكو باز شد. در دهه 1990 شمار انتشارات اسلامي افزايش يافت كه در ميان ‌آنها مجلات و روزنامه هاي مشهوري وجود دارند.(41)

در سال 2006، حدود 000/18 نفر از مسلمانان روسيه جهت به جا آوردن حج به عربستان سعودی رفتند که این مساله توسط نماينده شوراي روسيه در امور حج،احمد بلالف(42)، اعلام شد.(43)

در 1990 تنها يك مسجد در قازان وجود داشت اما امروز بيش از 50 مسجد در آنجا احداث شده است.(44)

هزاران تاتار در هر جايي اعم از مسجد و مدرسه هاي مذهبي موضوع های پايه اي جديد اسلام را فرا مي گيرند. مدرسه محمديه(45) يكي از مراكز يادگيري اسلام در قازان است كه دانش آموزان زیادی دارد. در برخي مساجد شبيه مسجد نور الله قازان(46)، سخنراني هاي رسمي برگزار مي شود که در آن مسايل مربوط به اسلام تشريح مي گردد. همه تاتارهايي كه بعد از فروپاشي شوروي به اسلام بر گشتند مي گويند كه آنها هرگز اسلام را به طور كامل رها نكرده بودند.(47)

در سال 2001 نزديك به 4000 مسجد در فدراسيون روسيه وجود داشت، گرچه بسياري از آنها كوچك و بدون گنبد و گلدسته بودند. برخی آمارها حاکی از این است که اکنون حدود 8000 مسجد در روسیه وجود دارد.(48) با اين وجود در تعدادي مناطق براي ساخت مساجد جديد تلاش زيادي انجام مي شود.

پس از فروپاشي شوروي نوعي گرايش به این سمت وجود داشت که تشكيلات مسلمانان را تكه تكه و در ميان رهبران آنها رقابت ايجاد كند. اين وضعيت حكومت روسيه را قادر می ساخت كه بر سازمان هاي اصلي مذهبي مسلمانان اعمال كنترل كند.(49)

به دلايل متعددي از جمله ضعف پايه عقلاني و فكري اسلام در روسيه که ناشی از سياست هاي دوران شوروي بود، ديگر شاخه هاي اسلامي كه بومي روسيه نيستند مثل سلفي ها و وهابي ها در روسيه نفوذ پيدا كردند. دليل ديگر مي تواند شكاف ميان روحانيت سنتي و جديد باشد. در برخی زمینه ها، فرایندهایی که در حال رخ دادن هستند ممکن است یک شکاف نسلی را ایجاد کند. امام هایی که میانگین سن آنها بین 40 تا 50 است مخالف جاه طلبی های جوانان 20 ساله هستند. آنها به زبان عربی آموزش دیده اند و نسبتاً با فقه و شریعت آشنایی دارند و مهارت های سخنوری خویش را بهبود بخشیده اند. میزان این کشمکش بستگی به چند عامل دارد:

1- تساهل هر دو طرف؛

2- وضعیت کلی آنها در کشور؛

3- دلبستگی مسلمانان روسیه به سنت های فرهنگی و تاریخی شان.

در قفقاز شمالي تركيبي از فقر اجتماعي و اقتصادي و كشمكش چچن باعث بوجود آمدن گروه هاي افراطي شد كه بعضي از آنها در فعاليت هاي تروريستي شركت دارند. با اين وجود، نكته قابل ذكر اين است كه اغلب اين گروه ها بويژه آنهايي كه از چچن نشات مي گيرند، بيشتر از ساير گروه هاي اسلامي خواهان استقلال هستند.

علي رغم پيشرفتي كه مسلمين در روسيه داشتند اما هنوز هم در حاشيه زندگي فرهنگي و اجتماعي روسيه قرار دارند.

ج: سياسي

در 1995 اتحاد مسلمين روسيه(50) تاسيس شد و شروع به سازمان دهي جنبشي نمود كه به بهبود درك بين نژادي و خاتمه دادن برداشت غلط روسيه از اسلام كمك كرد. اتحاد مسلمانان روسيه جانشين مستقيم اتحاد مسلمانان طرفداران جنگ جهاني اول(51) است.

اتحاد پسا كمونيستي يك حزب سياسي تحت عنوان جنبش مردمي مسلمان نور الراشا(52) را شكل داده است و همكاري نزديكي با روحانيت مسلمان براي دفاع از حقوق فرهنگي، اقتصادي و سياسي مسلمانان و ديگر اقليت ها دارد.

از نظر سياسي، مسلمانان روسيه، در این زمینه که بتوانند نيروهاي سياسي ديگر را مجبور به رویارویی با خود کنند، ناكام ماندند. دلايل متعددي براي این وضعيت وجود دارد كه یکی از مهترین آن ها تقسیمات نژادی مسلمانان روسیه است. اين تقسيمات باعث حضور كمرنگ احزاب مسلمان مثل اتحاد مسلمين روسيه و جنبش اجتماعي همه مسلمين روسيه(53) در زمان انتخابات پارلماني 1995 - كه زمينه براي فعاليت سياسي مسلمانان مثبت بود - شده است.

فاكتور ديگر امكانات محدود فضاي سياسي روسيه و مقررات انتخاباتي جديدي بود كه ايجاد يك حزب سياسي کارآمد توسط مسلمان را غير ممكن ساخته است.(54)

د: مهم ترين احزاب و جنبش هاى اسلامى(55)

1. اتحاد مسلمانان روسيه

اين جنبش سياسى، اجتماعى و سراسرى روسيه در تاريخ 31 مه سال 1995 تاسيس گرديد و در 16 ژوئن همان سال در وزارت دادگسترى به ثبت رسيد. اين جنبش خود را وارث «اتحاد مسلمانان روسيه‏» كه در سال 1905 تشكيل شده بود، به شمار مى‏آورد. اين سازمان در سومين و چهارمين دوره دوماى (پارلمان) روسيه،6 و 9 عضو داشت. در نخستين كنگره اتحاد مسلمانان روسيه كه از 1 تا 3 سپتامبر 1995 در مسكو برگزار گرديد، «مقدس بيبارسوف‏» به عنوان دبير كل اتحاد مسلمانان روسيه انتخاب گردید.

اتحاد مسلمانان روسيه درصدد برآمد در انتخابات دوماى دولتى شركت كند، اما كميته مركزى انتخابات، اين اجازه را به اتحاديه براى حضور در انتخابات نداد و به همين دليل، در ماه دسامبر 1995، اتحاديه نتوانست در انتخابات دوما شركت كند. رهبر اتحاديه از هوادارانش دعوت كرد تا از جنبش "خانه ما روسيه" جانبداري كنند.

مهم ترين هدف اتحاديه مسلمانان اين است كه جناحى در دوماى دولتى - كه بيانگر منافع مسلمانان باشد - ايجاد نمايد. به گفته رهبران اتحاديه مسلمانان روسيه در ششمين دوماى دولتى، 26 مسلمان به عنوان نماينده ايفاى وظيفه مى‏كنند.

 2.جنبش سراسرى اجتماعى، سياسى مسلمانان روسيه‏

اين جنبش در سال ‏1996 در شهر «ساراتوف‏» تاسيس يافت. هدف اساسى جنبش، حمايت از منافع مسلمانان روسيه در بخش هاى اقتصادى، سياسى، اجتماعى و معنوى مى‏باشد.

اين جنبش مورد حمايت حكومت هاى مناطق، بخشى از روشنفكران مسلمان و صاحبنظران بوده، بر اداره دينى مسلمانان قسمت اروپاى مركزى، پوولژه، تاتارستان، باشقيرستان و سيبريا متكى است.

 3. جنبش سراسرى اسلامى نور

اين جنبش در تاريخ 4 ژوئن سال 1995 تاسيس يافت و در تاريخ ‏16 ژوييه همان سال به ثبت رسيد. گرايش نظرى - سياسى جنبش، حفاظت و تكميل ساختار دينى فدراسيون روسيه است. جنبش اجتماعى اسلامى «نور» با هدف پشتيبانى از اصل ساختار ملى، منطقه‏اى، نهاد اجتماعى رياست جمهورى و پارلمنتاريسم فعاليت مى‏كند.

 ديدگاه هاى جنبش

1. با كاربرد قدرت و زور مخالف بوده، و در حل و فصل مناقشات ميان مناطق و ميان مليت هاى مختلف روسيه معتقد به گفتگو هستند.

2. استفاده از نيروى نظامى را براى دفاع از منابع روسيه، حفظ منافع گروه ها و افراد در خارج از كشور و در شرايط اضطرارى مجاز دانسته، افراط گرايى مذهبى و اعمال شيوه‏هاى تروريستى را محكوم مى‏نمايد.

3. هر حكومت قانونى در روسيه را به رسميت مى‏شناسد، به شرط آن كه به قانون و سياست هاى اعلام شده خود وفادار باشد.

اين جنبش به منظور تحقق برنامه‏هاى خود چند پيشنهاد مشخص تهيه نموده كه عبارتند از:

1. تصويب قانون براى تخصيص زمين براى ساخت قبرستانى براى مسلمانان.

2. تامين بودجه براى اهداف آموزشى، ترويج موسيقى، امور هنرى و ورزشى مسلمانان، اختصاص وقت و توليد برنامه‏هاى اسلامى در شبكه‏هاى تلويزيونى و راديويى روسيه.

3. حمايت از طبقات محروم جامعه صرف نظر از گرايش های دينى آنان و عدم ايجاد محدوديت در ارائه خدمات به مسلمانان.

يادآور مى‏شود كه برنامه جنبش نور در مقايسه با ساير جنبش ها، از صورت بهترى برخوردار و با مسائل دولتى نيز قابل تطبيق است. اين برنامه شامل مواردی در مورد سياست خارجى كشور با توجه به توسعه روابط با كشورهاى اسلامى مى‏باشد. اين جنبش همچنين هوادار اصلاحات نظامى بوسيله سربازان مسلمان است.

برنامه اقتصادى جنبش نور با برنامه‏هاى اقتصادى جنبش هاى چپگرا و مركزگرا همسان است. جنبش، كمك به رشد تجارت اسلامى را يكى از اهداف خود مى‏داند. همچنين اين جنبش توجه خاصى به كمك به مسلمانان بى بضاعت در چهارچوب برنامه كلى اجتماعى خود دارد.

مشاركت در انتخابات

اين جنبش در ماه دسامبر سال 1995 در انتخابات مجلس شركت كرد و 57% از آراء را از آن خود كرد كه جمهوري هاى چچنستان و تاتارستان با 12% بيشترين راى را به آن دادند. يادآورى مى‏گردد اين جنبش بين مقامات حكومتى نماينده‏اى ندارد.

اين جنبش از حمايت اداره مركزى دينى مسلمانان روسيه و كشورهاى مشترك المنافع برخوردار است و در فعاليت هايش به روشنفكران و صاحبنظران مسلمان تكيه دارد.

ج: روابط روسیه با جمعیت مسلمان این کشور

 لف: شك و ترديد

روابط روسیه و جمعیت مسلمانان در این کشور همیشه مبهم، مشکوک، و تردیدآمیز بوده است. برای مثال در سال 1992 شیخ رویل گانیوردین(56) امام یکی از مساجد مسکو گفت: " کشور ما (روسیه) هنوز ایدئولوژی امپراطوری تزاری را حفظ می کند که معتقد بود دین ارتدوکس باید تنها مذهب غالب کشور باشد."(57) حکومت روسیه از رشد اسلام سیاسی، حوادثی که در دهه 1980 اولین بار در افغانستان و سپس در ایران شاهد بودند، می ترسد. ترس حکومت با برگزاری کنفرانس توسط حزب رنسانس اسلامی تاجیکستان در ساراتف(58)، نیز تشدید شد. نمایندگانی از چندین جمهوری تازه استقلال یافته آسیای مرکزی از جمله آذربایجان و ایالت های خود مختار روسیه مثل تاتارستان و باشقیرستان در این کنفرانس حضور یافتند. این اجلاس پان اسلامی نگرانی هایی را در مسکو ایجاد کرد مبنی بر این که ممکن است اسلام رادیکال از دولت های تازه استقلال یافته به داخل روسیه گسترش یابد. به این دلیل دولت روسیه حمایت سیاسی و نظامی وسیعی را از رهبران سکولار پنج جمهوری آسیای مرکزی و همه کسانی که با اسلام سیاسی مخالفت کردند به عمل آورده است. ملی گرایان رادیکال نیز با توسل به تهدید اسلامی به دولت روسیه فشار آوردند تا مجدداً کنترل خارج نزدیک را در دست گیرد.(59)

این کشمکش، نیروهایی را به تصویر می کشد که در حکومت های محلی و فدرال روسیه حضور دارند و بر روابط این کشور با جوامع اسلامی تاثیر می گذارند. فدراسیون روسیه 2 هیات از 4 هیات مذهبی که در زمان استالین برای نظارت بر فعالیت گروه های اسلامی در بخش های مختلف اتحاد شوروی ایجاد شدند را به ارث برده است. دو هیات مذهبی دیگر در تاشکند و باکو قرار دارند. یکی از دو هیات روسی در روسیه اروپایی و در سیبری قرار دارد و دیگری در منطقه قفقاز شمالی و ماورای قفقاز است. در 1992 چندین انجمن اسلامی از هیات اخیر خارج شدند و تلاش کردند تا خودشان یک هیات مذهبی تشکیل دهند. بعد از آن سال، تاتارستان و باشقیرستان از هیات روسیه اروپایی و سیبری خارج شدند و هیات خودشان را ایجاد کردند.(60)

اسماعیل شانگریف(61) و محمد بشی علوم(62) از اعضای شورای مفتی های روسیه هستند که از وضعیت مسلمانان در روسیه راضی نیستند. محمد بشی علوم می گوید که جنگ علیه روسیه، جنگ علیه اسلام است. ما مسلمانان هم از حملات تروریستی که در مدرسه بسلان رخ داد رنج برده ایم و ناراحت هستیم.(63)

مسلمانان به مسايل مهم سياست خارجي روسيه توجه خاصي دارند. براي مثال در دهه گذشته برخی از سیاست های نخبه های سیاسی و روحانی مسلمان، مخالف سیاست های کرملین بوده است، بویژه در قضیه كوزوو که مسلمانان همبستگی خود را با مسلمانان بوسنی و كوزوو اعلام کردند و مخالف سیاست های کرملین برای دفاع از صربها بودند. اما همین مسلمانان از سیاست کرملین در قبال جنگ عراق در سال 2002 حمایت کردند. حتی در داغستان برای کمک به عراق ابتکار به خرج دادند و بیش از 6000 نفر در قفقاز به صورت داوطلبانه راهی عراق شدند. در آن زمان رئیس هیات مسلمانان روسیه صریحاً جهاد با آمریکا را مطرح کرد؛ این مساله باعث ناراحتی کرملین شد. در سال 2006 مسلمانان روسیه وحدتشان را به بقیه مسلمانان جهان نشان دادند و اهانت به پیامبر اسلام (ص) در روزنامه های اروپایی را محکوم کردند. در مرکز داغستان اعتراض اساسي و مهمي سازمان دهی شد و نخست وزیر چچن رمضان قدیراف هیات بشر دوست دانمارکی را از این کشور اخراج کرد. البته مسکو بعداً منکر آگاهی از این تصمیم شد.

در مورد بحران خاورميانه، بعد از حمایت بی قید و شرط اتحاد شوروی از فلسطین، مسلمانان روسیه از سیاست این کشور در حفظ فاصله برابر با هر دو طرف (دوری از حمایت بی قید و شرط از فلسطین) ناراحت شدند و این یکی از دلایلی است که ولادیمیر پوتین بعد از این که در انتخابات پارلمانی 2006 پیروز شد، از حماس خواست تا نمایندگان خود را به مسکو بفرستد، و این سیاست مورد رضایت و استقبال مسلمانان در روسیه واقع شد. در ضمن روسیه حماس را به عنوان یک سازمان تروریستی تلقی نمی کند.

دولت روسیه به رهبران اسلامی اجازه داد تا ضمن وفاداری به کرملین، هویت اسلامی شان را حفظ کنند. حکومت روسیه ادعا می کند که فهم بین فرهنگی بیشتری را خواستار است اما آلکسی مالشنکو(64) یکی از اساتید علوم سیاسی ادعا می کند که این ها کلمات تو خالی هستند که در عمل پیاده نمی شوند. برای مثال: در ماه آگوست، نیروهای ویژه روسیه یک نبرد فرضی را به نمایش گذاشتند. اما آنها این نبرد فرضی را علیه چه کسانی اعمال کردند؟ علیه مسلمانانی که پیش بندهای الله اکبر بر پیشانی داشتند. در میان آنها تعداد زیادی کودک و نوجوان حضور داشتند. چیزهایی شبیه به این ها می تواند عواقب ترسناکی داشته باشد.(65)

در دو سال گذشته سرویس های ویژه روسی چندین امام جماعت در داغستان، کاباردین- بالکاریا و همچنین فرماندهان چچن را از بین بردند. در 2005 تقریباً هر هفته روزنامه ها داستان هایی را در مورد عملیات موفقیت آمیز نیروهای فدرال علیه اسلام گراها به چاپ می رساندند.

در همان زمان این احساس وجود داشت که این فعالیت ها برای دستیابی به اهداف مهم تری مثل توقف رشد اسلام در میان جوان های 20-18 ساله، صورت می گیرد. اخیراً نوعی تجدید حیات اسلام گرایی در حال رخ دادن است.(66) ا ین امر ممکن است بویژه در منطقه ولگا، جایی که پیروان اسلام خود را حول امام های رادیکال و جوان سازمان دهی می کنند، مشاهده شود. در طول زمانی که اسلام وارد روسیه شد به لحاظ فرهنگی میان مسلمانانی که سنت گرا هستند و آنهایی که تلاش می کنند مردم را بر اساس اسلام عربی آموزش دهند کشمکش وجود داشته و حتی در حال افزایش است.

برابري اعلام شده در قانون اساسی در مورد همه مذاهب همیشه دیده نمی شود. کلیسای ارتدوکس با اعتماد به نفس خاصی اعلام می کند که نقش رهبری در زندگی اجتماعی را بر عهده دارد و بر اهمیت بی نظیرش در ساخت دولت ملي تاکید دارد. ایدئولوژیست های کلیسا به طور کلی معتقد هستند که کلیسای ارتدوکس باید پایه اصلی هویت ملی روس ها باشد. آنها در طول دهه گذشته تلاش کرده اند تا آن را گسترش دهند اما این پروسه هرگز تکمیل نشد. رئیس کلیسای ارتدوکس، بین دهمین تا پانزدهمین سیاستمدار اول روسیه قرار دارد. فعاليت کلیسا در میان ارتش و مدارس ابتدایی و راهنمایی نفوذ پیدا کرده و در تلاش است تا در برنامه های آموزشی هم نفوذ پیدا کند.

مواردی وجود داشته است که نمایندکان کلیسای ارتدوکس روسی به صورت غیر مجاز و غیر رسمی مانع از ساخت مساجد جدید، ثبت انجمن های اسلامی و ایجاد مراکز اسلامی شدند اما همه این موارد باعث نشد که نخبه های مسلمان اکثریت قاطع مسلمانان که روابط حسنه ای با کلیسای ارتدوکس روسیه دارند، عصبانی شوند.(67) اختلافات مهم گرچه پشت برخی دیالوگ ها پنهان مانده اند اما هر از چند گاهی به صفحات روزنامه ها و مجلات و صحبت های برخی از نمایندگان روحانیت درز پیدا می کرد. برای مثال آندری کوارف(68) یکی از ایدئولوژیست های کلیسای ارتدوکس روسی بیان کرد که ایجاد کنترل دولتی روی آموزش اسلامی ضروری است.(69)

مسلمانان از اصلاحات داخلی پوتین حمایت می کنند. اسماعیل شانگریف گفت که ما در جنگ علیه ترور از پوتین حمایت می کنیم زیرا معتقدیم که ترور علیه مسلمانان نیز هست. اما حامیان اسلام رادیکال در روسیه، مسلمانانی را که وفادار به کرملین هستند جاسوس امپریالیسم روسی(70) می نامند.(71)

 ب: اعتماد و تلاش براي استفاده موثرتر از مسلمانان در داخل و خارج

 طی سال های اخیر نگاه دولت روسیه نسبت به مسلمانان تا حدودی تغییر یافته و بهبودی قابل توجهی در روابط دولت با مسلمانان به چشم می خورد. زمانی که زنان مسلمان تاتارستان مساله روسری را مطرح کردند، دولت روسیه واکنش بدی نسبت به این درخواست نشان نداد. اتحاد زنان مسلمان تاتارستان درخواست کردند که به زنان اجازه دهند با روسری عکس بگیرند. اقتدارگرایان سکولاری مثل وزیر امور خارجه عاقلانه به این درخواست واکنش نشان داده و به بانوان تاتار اجازه دادند تا برای اسناد رسمی شان با روسری عکس بگیرند(72). مورد دیگر تلاش برای احیای برخی روش های زندگی اسلامی است، که از جمله آن احیای حق چند همسری(73) می باشد. از نیمه های دهه 1990 در روسیه این بحث مطرح شد. یکی از کسانی که از این ایده حمایت کرد روسلان آوشف(74) رئیس جمهور سابق اینگوش بود. این ایده همچنین بوسیله برخی سیاست مداران تاتار هم حمایت شد. در 2005 رمضان قدیروف(75) بر قانونی کردن چند همسری تاکید زیادی کرد و عنوان کرد که تعداد زنان 10 درصد بیشتر از مردان می باشد و چند همسری تنها راهی است که از طریق آن می توان از انحلال ملت چچن جلوگیری کرد. بعضی از سیاستمداران و مذهبیون داغستان هم از این ایده حمایت کردند و البته بعضی از اسلام گراها هم خواهان حمایت بی چون و چرا از این ایده شدند. چند همسری قبلاً توسط برخی افراد ثروتمند اعمال می شد ولی بعید است که همه گیر شود. با این وجود باید پذیرفت که برخی از رفتارهای اسلامی در جامعه وجود دارد. مثل روزه گرفتن و عدم استفاده از الکل.(76)

قدرت اسلام و مسلمانان در دنيا رو به افزايش است، از طرفي روسيه احساس مي‌كند كه براي ايفاي نقش بيشتر در مسايل بين‌الملل، ايجاد ارتباط گسترده‌تر با كشورهاي اسلامي ضروري است. به همين دليل در دو سال اخير تلاش كرده تا اعتماد جهان اسلام را جلب كند كه از نشانه‌هاي آن اتخاذ مواضع مستقل در رابطه با جنبش حماس، در نتيجه پيروزي این گروه در انتخابات فلسطين و عدم شناسايي حزب‌الله به عنوان يك گروه تروريست بود.

گسترش روابط روسيه با جهان اسلام از سه منظر قابل تامل است؛ بين المللی، منطقه اي و ملي در روسيه. روسيه در واقع براي حل و فصل مسايل داخلي خود در رابطه با مسلمانان این كشور، نيازمند ارتباط مناسب با كشورهاي اسلامي است. در روسيه بيش از 20 ميليون و به اعتقاد برخي تحليل‌گران نزديك به 30 ميليون مسلمان زندگي مي‌كنند. در گذشته روي آمار مسلمانان و نوع برخورد با اسلام در اين كشورها خيلي بحث مي‌شد، اما با روي كار آمدن ولاديمير پوتين، در رابطه با اين مسايل هم مثل ساير حوزه‌هاي سياسي و بين‌المللي، سياست فعال‌تري اتخاذ شد، به اين معنا كه آقاي پوتين به جاي هراس از اعلام رقم واقعي جمعيت مسلمانان و حضور آنها در روسيه، به‌طور صريح اعلام كرد كه 20 ميليون مسلمان در اين كشور زندگي مي‌كنند و پس از آن خواستار عضويت در سازمان كنفرانس اسلامي شد. اين كه در داخل روسيه ابتكار عمل حضور در اين گروه در دست تاتارستان به عنوان بزرگترين و مهم‌ترين جمهوري مسلمان نشين روسيه قرار دارد، حكايت از اين مهم مي كند.(77)

روسيه از این ابزار براي گسترش روابط خود با جهان اسلام استفاده مي‌كند. در 99-1998 مسلمانان روسیه تلاش ناموفقی را برای آوردن روسیه به عضویت سازمان كنفرانس اسلامی انجام دادند. اما در3-2002 این ایده به وسیله وزارت امور خارجه بسط داده شد و مورد تصویب پوتین قرار گرفت و روسیه به عضویت ناظر سازمان کنفرانس اسلامی پذیرفته شد که این امر فرصت مضاعفی برای مسلمانان روسیه بوجود آورد تا به عنوان عضو کاملی از این کشور، خود را معرفی کنند.

حضور روسيه به عنوان ناظر در سازمان کنفرانس اسلامي و تلاش كنوني براي عضويت در سازمان‌هاي وابسته به اين سازمان مثل آرسيكا و آيسيسكو گویای این مطلب است. از طرفي، دولت روسیه هم به شكل دوجانبه در حال گسترش روابط با كشورهای اسلامي است. سفر آقاي پوتين به چند كشور اسلامي نيز در همين راستا ارزیابی مي‌شود.

ولاديمير پوتين از مسلمانان روسيه دعوت به شركت فعال در انتخابات مجلس دوماي روسيه كرد. پوتين در ديدار با رهبران مذهبي مسلمانان روسيه در مسكو گفت: اميدوارم كه مسلمانان روسيه همانند گذشته بلوغ مدني نشان داده و با استفاده از حق انتخاب خود به پاي صندوق هاي رأي گيري رفته و به افراد مورد نظر خود رأي دهند(78).

ولاديمير پوتين رئيس جمهورى روسيه درباره جماعت مسلمانان روسيه چنين اظهار نظر كرد كه مسلمانان، شهروندان روسيه هستند و جز اينجا پناه و سرزمين ديگرى ندارند.(79)

اين سخنان پوتين که «امت 20 ميليوني مسلمانان روسيه بايد خود را بخشي از جهان بزرگ اسلام بدانند» حس وطن پرستي را در مسلمانان روسيه زنده مي کند که در سال‌هاي اخير به علت وقوع حوادثي در روسيه محسوس نبود.(80)

همایش بین المللی«اسلام، دین صلح» در 25 مي 2005 در مسكو پایتخت روسیه برگزارشد. در اين همايش بين المللى، شخصيت هاى برجسته اى از روسيه از جمله «يوگنى پريماكف» وزير امور خارجه اسبق روسيه و كارشناس مشهور امور خاورميانه، «آلو آلخانف» رئيس جمهورى چچن و شخصيت هاى مسلمان، مقامات و سفيران كشورهاى اسلامى در روسيه و نماينده سفارت ايران شركت داشتند.

اين همايش با مساعى سازمان بين المللى صلح بانى اسلامى روسيه، وزارت امور اسلامى و اوقاف عربستان سعودى و دانشگاه روابط بين المللى مسكو برگزار شد. در آغاز اين همايش، پيام «سرگى لاوروف» وزير امور خارجه روسيه قرائت شد كه در آن لاوروف با اشاره به وجود بيش از ۲۰ ميليون مسلمان در روسيه، اين كشور را جزئى از جهان اسلام خواند.

"لاوروف" از روند توسعه روابط سياسى و اقتصادى روسيه با كشورهاى اسلامى ابراز رضايت كرده و با اشاره به درخواست اين كشور براى عضويت در سازمان كنفرانس اسلامى آن را عامل توسعه روابط با جهان اسلام خواند. در اين پيام وزير امور خارجه روسيه تروريسم بين المللى را دشمن مشترك كشورش و جهان اسلام دانست. وى نقش مسلمانان در شكل گيرى فرهنگ جهانى را با اهميت دانست و با توجه به اين واقعيت كه يك چهارم جمعيت جهان را مسلمانان تشكيل مى دهند، تأكيد كرد: حل مسائلى كه در برابر جهان قرار دارد بدون مشاركت مسلمانان امكان پذير نيست. «آلو آلخانف» با تأكيد بر اينكه تروريسم و اسلام هيچ نقطه اشتراكى با هم ندارند گفت: تروريسم هيچ ارتباطى با مردم چچن نيز ندارد. وى افزود: تروريسم، نوع اسلامى، مسيحى، چچنى يا روسى ندارد و كسانى كه مرتكب اعمال تروريستى مى شوند جنايتكارند. رئيس جمهورى چچن با توجه به اين كه دين اسلام در جهان يك ميليارد پيرو دارد و در بيش از ۱۰۰ كشور جهان جماعت اسلامى وجود دارد، ارتباط دادن اسلام با تروريسم را توهين به اين جمعيت بزرگ خواند. "اسلم بك اصلان خانف" دستيار رياست جمهورى روسيه نيز با تأكيد بر موضع دولت روسيه در مورد مسلمانان گفت:روسيه هيچ گاه اسلام را با تروريسم يكى ندانسته است و حتى در حادثه بسلان كه گروه هايى براى استفاده از آن عليه اسلام تلاش كردند اين موضع تغيير نيافت. وى با استناد به آيه قرآن كريم كه قتل يك انسان قتل بشريت است، تلاش تروريست ها براى رنگ مذهبى دادن به قتل انسان ها را محكوم و خاطرنشان كرد: تروريسم هيچ نقطه مشتركى با اسلام ندارد.

«يوگنى پريماكف» كارشناس برجسته روس در امور خاورميانه نيز به تلاش هاى غرب براى مرتبط ساختن تروريسم با اسلام اشاره و تأكيد كرد خشونت و تروريسم را نمى توان با دين اسلام مرتبط ساخت.

"پريماكف" برگزارى اين كنفرانس را به خاطر فرصتى كه براى مسلمانان واقعى و غيرافراطى براى ابراز موضع خود فراهم مى شود، با اهميت خواند و تأكيد كرد: بدون مشاركت مسلمانان، پيروزى بر تروريسم بين المللى امكانپذير نيست. وى همچنين برخى تلاش ها براى نشان دادن ارتباط حكومت عربستان سعودى با تروريسم را تحريف واقعيت ها خواند.(81)

ولاديمير پوتين براي تبريك عيد فطر به مسلمانان پيام داد و گفت: اين روز برای مسلمانان نماد تكامل اخلاقی و روحی انسان و پيشرفت در زمينه تقوی و ايمان است.

در ادامه اين پيام كه توسط كاخ كرملين منتشر شد، آمده است: اين روز نمايانگر پايان ماه رمضان است كه دوستی، صميميت، مهربانی، بخشندگی و دستگيری از نيازمندان را در ميان انسان‌ها ترويج می‌كند.

                   پوتين در ادامه پيام خود آورده است: مهربانی، تعادل و ميانه‌روی، صلح و عدالت همواره بخشی از ويژگی‌های اخلاقی مسلمانان روسيه بوده است و همين ويژگی‌ها است كه باعث پايداری دين اسلام در روسيه شده است.

وی در پايان پيام خود تصريح كرده است: من اطمينان دارم كه مسلمانان روسيه تمام توان خود را برای ايجاد صلح و امنيت و دوستی در جامعه روسيه به كار خواهند برد و برای ايجاد تعامل و ارتباط ميان پيروان اديان مختلف تلاش خواهند كرد.(82) رييس جمهور روسيه از خدمات مسلمانان روسيه به اين كشور قدردانی كرد.

------------------------------------------------------------

منبع: عنوان كتاب:  روسیه اسلامی / اسلام در سرزمین روس / نام نويسنده:  سيد رضي عمادي        / انتشارات:  باشگاه اندیشه / تابستان 87